آخرین مطالب

مومیایی ، طب سنتی در فرهنگ عامیانه مردم بهبهان

مومیایی ، طب سنتی در فرهنگ عامیانه مردم بهبهان خوزستان - بخش ویژه صبح ملت نیوز

مومیایی ، طب سنتی در فرهنگ عامیانه مردم بهبهان

  بزرگنمایی:

مومیایی
طب سنتی در فرهنگ عامیانه مردم بهبهان


/.  مومیایی تنگ تکاب در کتب تاریخی
/. میمنهی
/. داروشناسی و طب سنتی در فرهنگ عامیانه مردم بهبهان
/.  مومیایی در لغت نامه دهخدا
/.  مومیایی در اشعار شعرا


از خصوصیات دیگر تنگ تکاب وجود مومیایی (به گویش محلّی میمِنهی) است که از شکاف سنگ‌ها و دیواره های تنگه بیرون می‌آید؛ امّا دسترسی به آنها بسیار سخت است و بومیان منطقه با مهارتی خاص خود را به بالای کوه می رسانند تا به این ماده گران قیمت برسند.
در سفرنامه‌ها و کتب تاریخی ازجمله سفرنامه‌ی لسترنج، بستان السّیاحه زین‌العابدین شیروانی، ظرایف و طرائف به ویژگی‌های میمنِهی (مومیایی) بهبهان اشاره‌ شده است.
زین‌العابدین شیروانی در «بستان السّیاحه» پس از وصف بهبهان نوشته است که «مومیایی اعلاء در جبال آن حاصل می‌شود.» (شیروانی، 1315: 169)
نویسنده کتاب «بهبهان در آیینه زمان» به نقل از لسترنج جهانگرد نوشته است که «نزدیک شهر بهبهان یک مومیایی کشف شد که به خاطر بهره‌برداری طبّی آن، سراسر جهان جشن گرفتند.» (خادمیون، 1391: 107)

نویسنده‌ی «ظرائف و طرائف» می‌نویسد: «واژه‌ی مومیایی از ترکیب موم+ آیی ساخته شده که آیی نام دهی است در بهبهان.» (همان:107)

مومیایی بهبهان از نظر کیفیت و کاربرد مؤثّر طبّی رتبه‌ی بالایی دارد. در گذشته دولتمردان ایرانی، مومیایی تنگ تکاب بهبهان را به‌عنوان هدیه برای پادشاهان و بزرگان می‌فرستادند. در «سفرنامه لرستان و خوزستان» آمده است: «کنت سوبوف سیاح فرانسوی برای آنکه نشان دهد این مرهم شفابخش چقدر نزد ایرانیان اهمیت داشته، می گوید مومیایی معمولاً جزء هدایای گرانبهایی بوده است که زمامداران ایرانی برای همسایگان متحد خود می فرستادند. از این رو علی مردان خان از امرای زندیه حدود 30 گرم آن را در جعبه طلا گذاشت و برای ملکه روسیه فرستاد.» (بارون دوبد، 1371: 157)

همین جهانگرد در سفرنامه اش می نویسد: «نزدیک تنگ تکاب که رود کردستان(مارون) از آنجا به جلگه علیایی آثار باستانی ارجان وارد می شود، در ارتفاع زیاد کوه، شکافی هست که ماده سیاه رنگی شبیه قیر کانی از آن می تراود که مردم محل آن را جمع آوری می کنند؛ زیرا در ایران برای این ماده خاصیت شفابخشی فراوانی قایلند و مخصوصاً در ضرب دیدگی و شکستگی به کار می برند. آن را مومیا و گاهی مومیایی نایی می خوانند. منسوب به روستای نایی ده [تنگ نیده هم که از این گرفته شده، در دامنه همین کوه
است.]» (بیگدلی، 1394: 32)
نویسنده «تاریخ ارجان» به نقل از صاحب «عجایب نامه» در باره این ماده شفابخش آورده است که: «معدن مومیایی در کهفی باشد بر کوهی به ارجان. آبی است از کوهی برمی آید قطره قطره چون عرق سپید. و بر این کهف در آهنین آویخته و نگه می دارند تا سال آینده. پس رؤسا حاضر شوند و شخصی برهنه فرو رود و جمع کند چندانکه تواند در قاروره کند.» (مصدر، 1387 : 272)
و بار دیگر به نقل از «مختصرالبلدان» نوشته است: «از شگفتی های ارجان غاری است در دل کوهی. در آن غار آبی بجوشد سپس دگرگون شود و چون مومیایی شوید شود. در دهانه غار در بی آهنین هشته اند که سال تا سال تنها یک روز در پیش بزرگان و نیکان شهر گشوده شود. آنکه مردی جامه بیرون کند و به درون غار رود و هرچه انباشته گشته است، در شیشه ای جمع کند. همه ی آنچه در سال انباشته شود، کم و بیش صد مثقال است و کمتر بر این اندازه فزونی یابد. پس از آن در غار را ببندند و کلید کنند تا سال دیگر همان هنگام آن شیشه را از آن پس که قاضی و والی سر آن را بستند و مهر کردند، نزدیک سلطان فرستند. خاصیت آن درمان کردن گونه های زخم و استخوان شکستگی است که چون به اندازه عدسی از آن با آب بیاشامند، در دم جایی را که شکستگی یا آسیب دیده است، بهبود بخشد و گوشت رویاند.» (همان:272)

نویسنده کتاب «گذری و نظری بر ارجان و منصوریه» نوشته است: «در بالای برکه ی «چُل»، کوه و کمر بلندی است که غاری کوچک [در آن وجود دارد و] به اندازه ورود یک نفر بیشتر نیست. ورود از پایین به بالا و درون غار بسیار مشکل است و طبق اظهارات قدما باید از بالای کوه فرد ماهر و کهنه کاری را با طناب آویزان می کردند تا به داخل غار وارد شود. در این غار هر ساله مقداری مومیایی تولید می شود که بسیار قیمتی و ارزشمند است.» (بیگدلی، 1394: 32)

در عهد تمدن اسلامی مومیایی تنگ تکاب ارجان، شهرت و از نظر کیفیت و کاربرد مؤثر طبی و درمان معجزه آسای شکستگی استخوان رتبه بالایی داشت. به همین دلیل دولتمردان ایرانی آن را به عنوان هدیه برای پادشاهان، بزرگان، متحدان و همسایگان خود می فرستادند.
امروزه براثر لغزش‌های کوه، سرچشمه مومیایی بسته شده است. امّا مومیایی فعلی در کمر کوه شرقی واقع شده و هنوز مورد استفاده است. با اینکه مقدار آن بسیار اندک است، به‌عنوان سوغاتی ناب طبّی بهبهان به شهرهای دیگر فرستاده می‌شود.


خاصیت درمانی میمنهی:
میمِنِهی (مومیایی)، دارویی بسیار کمیاب است که خاصیّت درمانی بالایی دارد.

در طبّ سنّتی از آن برای درمان دردها و شکستگیهای استخوانی، کمر درد، زانودرد، رگ به رگ شدن و... استفاده می شود. از حل کردن این مادّه‌ی طبّی در روغن، مادّه‌ی نرم و خمیرشکلی به دست می‌آید که سابقاً بر روی بدن در نقاط ضربه دیده و آسیب خورده می‌مالیدند. برای درمان مفاصل شکسته و دررفته و ضرب‌خورده بسیار مفید است. شُرب محلول آن را در روغن‌ها و ضماد آن را جهت شکستگی اعضای بدن، کشیدگی رباط مفاصل، کوفتگی و پارگی عصب و عضله در طبّ قدیم تجویز می‌کردند. بهترین نوع مومیایی، سیاه برّاق و بی‌بوی آن است.
در ضرب‌المثل‌ها نیز از قول سعدی آمده است:

«جدایی تا نیفتد، دوست قدر دوست کی داند؟/ شکسته استخوان داند بهای مومیایی را.»


مومیایی در
لغت‌نامه دهخدا

مومیایی. (ص نسبی ) منسوب به مومیا. آنچه به مومیا نسبت دارد. || مانند مومیا. || مومیاشده. || (اِ) نام دارویی سیاه مانند قیر و خوپخین . (ناظم الاطباء). مومیا. داروی شکستگی: و از دارابگرد فارس مومیایی خیزد که به همه ٔجهان جایی دیگر نبود. (حدود العالم)
انواع مومیایی:
- مومیایی پالوده ؛ مومیایی کوه قفر.
- مومیایی کوهی؛ مومیایی پالوده . قفر.
- مومیایی مصنوعی؛ در اصطلاح شیمی ترکیبی است از موم و تربانتین و قیر.
|| به مجاز: داروی درد. چاره ساز. شفابخش. وسیله ٔ مداوا.

مومیا در حقیقت یک نوع قیر طبیعی است که غالباً مخلوط با شن و خاک می باشد و بنابراین نوعی اسفالت طبیعی همیشه در محلهایی که مومیایی پیدا می شود به وجود می آید. مومیایی در 100 درجه حرارت ذوب می گردد و وزن مخصوصش در حدود 2/ 1 است. در ترکیبش علاوه بر هیدروکربور اکسیژن و ازت گاهی گوگرد هم وجود دارد. از حل کردن مومیایی در روغن، ماده ٔ نرم و خمیری شکلی به دست می آید که سابقاً روی پوست بدن در نقاط ضربه دیده می مالیدند. مومیایی. قیر طبیعی. زفت رومی. عرق الجبال. قیر معدنی. زفت. زفت یابس . زفت البحر. حمر. کفرالیهود. قفرالیهود. آسفالت معدنی. آسفالت. مومیایی اخیر در غارهای بعضی کوهها (از جمله کوههای بهبهان و فارس و لرستان و سواحل دریای مغرب) از شکافهای سنگها بیرون آید و بهترین آن سیاه براق است که بوی بدی نداشته باشد. شرب محلول آن رادر روغنها و ضماد آن را جهت شکستگی اعضا و بیرون رفتن مفاصل و کوفتگی و پاره شدن عصب و عضله در طب قدیم تجویز می کردند. در عهد صفویه مومیایی فارس ممتاز بود و تمام محصول آن که از کوهی نزدیک جهرم به دست می آمد متعلق به شاه بود و او یا آن را می فروخت و یا به رسم هدیه برای حکام و بزرگان و پادشاهان دیگر می فرستاد.

مومیا.(معرب ، اِ) حنوط کردن اجساد مردگان با بعضی داروهای بلسانی به طریقهٔ مخصوص به نحوی که به همان حالت طبیعی و بدون فساد و تعفن خشک شود و باقی ماند چنانکه در قدیم معمول مصریها بوده است. (از ناظم الاطباء).


مومیایی اجساد مردگان در مصر باستان:

مصریان قدیم در حنوط کردن اجساد مردگان مهارت تام داشتند و طریقه ٔ حنوط کردن این بود که نخست نعش میت را شکافته، امعاء و احشاء و دیگر اعضای درون او را بیرون آورده جای آنها را با ادویه و عطریات از قبیل مروکاسیا و زفت می انباشتند و اینها رطوبت بدن را به خود جذب کرده، جسد را از فساد نگاه می داشتند. سپس بیرون جسد را نمک باروت پاشیده و یا هفتاد روز در محلول نمک باروت می گذاشتند، سپس بیرون آورده در کتانی که با عطریات و ادویه ٔخوشبو پرورش یافته بود پیچیده در تابوتی از چوب جمیر یا سنگ می نهادند. بسا می شد که هیأت و ترکیب شخص میت را بر زبر تابوتش نقش کرده تابوت را در دیوار خانه کار می گذاشتند و سالهای دراز برای یادگاری و دید و بازدید خویشان و منسوبان باقی بود. از آن پس آن را در محلی که از سنگ در زیر زمین ترتیب داده بودند می گذاردند که از دو تا سه هزار سال بدون عیب و نقص می ماند. اجساد یعقوب و یوسف را برای اینکه باقی مانده به زمین موعود آورده شود حنوط و مومیایی کردند. (از قاموس کتاب مقدس ). || جسدی که به طریق مذکور خشک کرده باشند و خوپخین نیز گویند. (ناظم الاطباء). جسد حنوط شده. جسد مومیایی شده. (یادداشت مؤلف).
|| نام دارویی سیاه که برای حفظ اجساد مردگان از پوسیدگی و گندیدگی و زوال و نیز برای معالجه ٔ برخی از امراض به کار بردندی. (از یادداشت مؤلف)
به لغت یونانی به معنی «حافظ الاجساد» است و به فارسی «مومیایی» نامند و آن را «عرق الجبال» نیز نامند و بهترین او سیاه براق است که بوی بد نداشته باشد و ارسطو فرموده که بهترین او آن است که چون جگر گوسفند را در گرمی ذبح با ریزه ٔ نی شکسته شق کرده بر آن بمالند التیام یابد. مقوی دل و اعضای ظاهری و باطنی و مفرح و محلل مواد بارده و مخفف رطوبات و رعشه و لقوه و معین باه و تسکین دهنده ٔ بسیاری از امراض دیگر است. (از تحفه ٔ حکیم مؤمن).
در دیگر ولایات به کوه برانس از توابع اندلس معدن گوگرد است مومیای معادنش بسیار است، آنچه در ایران است معدن به دیه آیی از توابع شبانکاره کوهی است که از او قطرات فرومی چکد و چون موم منجمد می گردد و آن را «موم آبی» گفته اند. مومیائی اسم علم آن شد. (از نزههالقلوب ج 3 ص 207)
 دو قسم است: قسمی از آن مومیایی معدنی است و بهترین این قسم ، مومیایی دارابجرد است و آن از چشمه به دست می آید هر سالی سی الی شصت مثقال و سخت عزیزالوجود است و ملوک ایران بدان فخر کنند چنانکه ملوک روم به گل مختوم و ملوک چین به راوند و ملوک هند به هلیله. و در صنعای یمن و جاهای دیگر نیز به دست می آید، نه بدین خوبی . و آن از ادویه ٔ قلبیه باشد و نیز در جبر کسر به کار برند. و قسم دیگرآن مومیایی قبوری است و آن ماده ای بوده است که مصریان مردگان خود را بدان آغشتندی تا از گندیدن و پوسیدن اجساد منع کند و امروز کس نداند آن چه بوده است. دارویی باشد چون قیر که شکسته و خسته را بدان بندند از تن آدمی و نیز ترسیده را حبی از آن خورانند به جای آمدن دل را. (یادداشت مؤلف). دارویی سیاه یا قهوه ای که بدان مرده را حنوط کنند. ماده ٔ قهوه ای یا سیاه رنگ نیم جامد که در نتیجه ٔ اکسیده شدن هیدروکربورهای نفتی در شکافها و شکستهای طبقات زمین که در مجاورت ذخایر نفتی زیرزمینی هستند، پیدا می کند.
در حوالی بهبهان تنگی است که آن را «تنگ تکاو» گویند و مومیایی که از آنجا به دست آید بهترین مومیایی است. (انجمن آرا) (آنندراج ).


کاربرد واژه مومیایی در زبان شعرا:

دل تیره را روشنایی می است/ که را کوفت تن مومیایی می است
(اسدی)

مومیایی همه دانند کجا خرج شود/هر کجا پشه به پهلو زدن آمد با پیل
(انوری)

مرا از شکستن چنان درد ناید/که از ناکسان خواستن مومیایی
(عمادی غزنوی)

گر حوادث پشت امیدت شکست اندیشه نیست/مومیایی هست: مدح صاحب صاحبقران
(خاقانی)

نخواهم که آرم به کس بر شکست/ و گر بشکنم، مومیاییم هست
(نظامی)

گرم بشکند گردش سال و ماه/ مرا مومیایی بس اقبال شاه
(نظامی)

آن یابم از او به جان فزایی/که آزرده میان ز مومیایی
(نظامی)

در سهی سرو چون شکست آید/مومیایی کجا به دست آید؟
(نظامی)

تاریک دلم، تو روشنایی/ آزرده تنم، تو مومیایی
(نظامی)

گفت از شکسته ٔخود مومیایی دریغ نمی باید داشت. افکنده ٔ خود را بر باید داشت (مرزبان نامه ص 119)

جدایی تا نیفتد دوست قدر دوست کی داند/شکسته استخوان داند بهای مومیایی را
(سعدی)

دل خسته من گرش همتی هست/ نخواهد ز سنگین دلان مومیایی
(حافظ)

مجو غیر از شکست از سست عهدان/مخواه از موم نفع مومیایی
(امیدی)

به سنگ حادثه نازم که استخوان مرا/چنان شکست که فارغ ز مومیایی کرد
(امام قلیخان غارت)


✍️ خیرالله محمدیان
(عضو مؤسسه فرهنگی خوزی شناسی)
منبع: کتاب سه جلدی  آماده چاپ فرهنگ عامیانه مردم بهبهان (بخش طب سنتی)
5 مهرماه سال 1398


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

آخرین اخبار

ابداع ایمپلنتی که معتادان را از مرگ نجات می‌دهد

اردوغان ایجاد منطقه امن در خاک سوریه را اعلام کرد

شورای امنیت فردا نشستی درباره حمله ترکیه به شمال سوریه برگزار می‌کند

منبج در کنترل ارتش سوریه/ نیروهای ارتش وارد شهرها نمی‌شوند/آمریکا خروج از منبج را تایید کرد

در دومین روز گشت تعزیرات از «بازارچه شهرستانی» تهران مطرح شد انتقاد نماینده دادستان از خلاء قانونی برای برخورد موثر با متخلفین صنفی

طی احکام جداگانه ای توسط وزیر دفاع؛ معاون هماهنگ کننده، رئیس بازرسی و مدیرعامل بنیاد تعاون وزارت دفاع منصوب شدند

دکتر جهانگیری تاکید کرد: تغییر و تحول عمده‌ای در توانمندی صنعتی کشور بوجود آمده است

در نشست با فعالان فضای مجازی مطرح شد؛ ظریف: سیاست خارجی وجه المصالحه دعواهای جناحی نیست

سخنگوی دولت با اشاره به ابلاغ آیین‌نامه‌ اجرایی قانون مبارزه با پولشویی: کارگروه‌های مبارزه با پولشویی تشکیل می‌شود

مواکب دزفول در چذابه، نمونه ی واقعی از نظم و خدمت رسانی

مسجد حنانه / زمینی که دو بار در عزای ائمه ناله کرد

بهبهان لرزید

تاکید بن سلمان بر لزوم دست‌یابی به راه حل سیاسی برای یمن

اردوغان: کسانی که سوریه را از اتحادیه عرب بیرون کردند، الآن برای بازگرداندنش تلاش می‌کنند

ارتش سوریه وارد منبج شد

تشکیل کارگروه های تخصصی جهت تغییراتی در سرفصل های حوزه علوم انسانی

نور افشانی هنرمند دزفولی در آسمان کره جنوبی

در جلسه امروز هیئت دولت به ریاست دکتر جهانگیری؛ گزارش خدمات وزارتخانه‌ راه و کشور به زائران اربعین ارائه شد

دکتر روحانی در نشست خبری با خبرنگاران داخلی و بین المللی: شاخص‌های اقتصادی نشانگر حرکت در مسیر آرامش اقتصادی است

تدفین یک فرانسوی در مسیر زائرین اربعین حسینی (ع)

قسمت چهارم از مستند رامهرمز/ عمارت صمیمی/ کاری از یوسف مداحیان

روح الله زم دستگیر شد

انتشار سفرنامه خوزستان و رویداد سفرنگاری دزفول گرام در فصلنامه انگلیسی گیلگمش

مزار عبید زاکانی کجاست ؟ قزوین یا دزفول ؟

مستندی در معرفی حضرت آیت حاج شیخ مصطفی عاملی دزفولی

30 ثانیه، امروز، کربلا معلا، قیامتی بر پا شد.

درآمدی بر کاوشهای انجام شده در محوطه باستانی جوبجی Jubaji واقع در دشت رامهرمز

پوتین: خاک سوریه باید از وجود بیگانگان آزاد شود/ معامله قرن هنوز مبهم است

تامین زیرساخت منطقه گردشگری پل پرزین گتوند در انتظار اعتبار

آمادگی مراکز علمی و درمانی ایران برای همکاری و تعامل با دانشگاه های فیلیپین

حقایق و مغالطه‌ها پیرامون مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور/6 نگاهی به آمار خروج نفرات‌برتر کنکور از کشور/ رد یک ادعا

این همه طلا و جواهرات نفیس در رامهرمز؟!

دریای فیلیپین : عمق این نقطه 10 هزار متر هست

رئیس جمهور در نشستی مطبوعاتی با نخست وزیر پاکستان: آمریکا به برجام بازگردد و تحریمها را کنار بگذارد

ابراهیم و محمد بن مسلم ابن عقیل / دو طفلان مسلم

حضور چشمگیر هنرمندان خوزستانی درنمایشگاه بین المللی با موضوع" مادر" در کشورهلند .

پذیرش دانشجوی خارجی در دانشگاه آزاد دزفول

اندیمشک بر روی نوار زلزله

پس از 15 سال ، قاتل بخشیده شد

آلمان صادرات تسلیحات به ترکیه را قطع کرد

"استبداد تاریخی" نوشته: دکتر محمود سریع القلم

فرمانده کل ارتش تایلند در مورد جنگ های هایبریدی یا ترکیبی از سوی چپ ها علیه تمامیت ارضی تایلند هشدار داد

برای کاهش استرس این ورزش‌ها را امتحان کنید

پوتین: سوریه باید عاری از نیروهای خارجی شود/ ایران، عربستان و امارات وارد مذاکره شوند

رئیس موساد مدعی شد: قادریم سید حسن نصرالله و قاسم سلیمانی را ترور کنیم

روایت بازگشایی یک کافه هنر در اهواز به روایت دوربین صبح ملت

کارگاه آموزشی حفظ زیست محیط زیست در مدرسه حضرت معصومه اهواز

"مَردُم" را با چشمان بسته در اهواز ببینید

لزوم ارائه آموزش‌های تخصصی محیط‌ زیست در دانشگاه‌ها

معاون زنان و خانواده رئیس‌جمهور : 41 درصد از تسهیلات اشتغال روستایی را زنان دریافت کردند