آخرین مطالب

سخنی در باب فردوسی؛

رفتار سلطان محمود غزنوی با فردوسی فرهنگی - شعر وادبیات

رفتار سلطان محمود غزنوی با فردوسی

  بزرگنمایی:

🔹سخنی در باب فردوسی

*رفتار سلطان محمود غزنوی با فردوسی*

فردوسی بیش ترین سالهای زندگی خویش را در دوره سامانیان سپری کرد، اما سامانیان در بخارا بودند و او در طوس. به همین دلیل ارتباط استواری میان آنها نبود و گویا جز یک مورد، نامی از آنها در شاهنامه نیاورده است. سالهای پایانی دوره سامانی، خراسان گرفتار آشوب های چندی بود تا آن که محمود غزنوی به سال 387 بر آن تسلط یافت و آرامش برقرار شد. حضور محمود برای فردوسی، نوید امن و امان بود و به همین دلیل او را «فریدون بیدار دل» نامید:

فریدون بیدار دل زنده شد/زمان و زمین پیش او بنده شد

البته سه سال پیش از این زمان، یعنی سال 384، تدوین نخست شاهنامه تمام شده بود. با این حال، امید فردوسی به محمود، از جهت مادی و نیز اعتبار، سبب شد تا کتاب شاهنامه را در سال 394 به او تقدیم کند. وی تا شش سال پس از این تصمیم، کوشید تا متن مورد پسند سلطان غزنوی را فراهم آورد و به او بسپارد. این زمان وی در سن هفتاد و یک سالگی بود. فردوسی در این تغییر، ابیاتی از آغاز و انتها را به نام محمود کرد و افزون بر آن، برخی از ابیاتی که مخالف با آرای مذهبی سلطان غزنوی بوده حذف کرد.

زمانی که وی کتابش را به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرد، چشمداشت صله و کمک از او داشت. گفته اند که او با این که دهقان زاده بود و ثروتمند، اما آن گونه که خود می گوید، در این اواخر به درویشی و فقر افتاده بود:

همی چشم دارم بدین روزگار /که دینار یابم من از شهریار/
که تا روز پیری مرا بر دهد/بزرگی و دینار و افسر دهد/

که باشد به پیری مرا دستگیر/خداوند شمشیر و تاج و سریر

این انتظار بیهوده بود و سلطان محمود چیز اندکی به عنوان صله به فردوسی داد. نوشته اند که مشاوران محمود در وقت، به سلطان گفتند: «پنجاه هزار درم و این خود بسیار باشد که او مردی است رافضی و معتزلی مذهب... و سلطان محمود مردی متعصب بود. در او این تخلیط بگرفت و مسموع افتاد در جمله بیست هزار درم به فردوسی رسید.»

بر اساس همین نوشته، برخی شیعه و معتزلی بودن او را دلیل این اقدام شمرده اند. اشکال این مطلب آن است که کسائی مروزی که شیعه بوده، اشعاری برای سلطان غزنوی سروده و صله دریافت کرده است. همین طور غضائری شیعی که از ری برای وی قصائدی فرستاده و صله دریافت کرده است. ممکن است؛ دلایل دیگری در کار بوده که تاریخ بیان نکرده است. با این همه تعصب مذهبی محمود نباید در این مسأله بی تأثیر باشد.

نتیجه آن شد که فردوسی از سوی سلطان محمود، طرفی نبست و در آخرین اشعار خود سوگمندانه چنین سرود:

سی و پنج سال از سرای سپنج/بس رنج بردم به امید گنج

چو بر باد دادند رنج مرا / نبد حاصلی سی و پنج مرا/کنون عمر نزدیک هشتاد شد /امیدم به یکباره بر باد شد

نوشته اند که فردوسی پس از آن که از محمود ناامید شد، هجونامه ای درباره او سرود و وی را سخت نکوهش کرد.کسانی از محققان در این که این هجونامه از فردوسی باشد، تردید کرده اند.

فردوسی از کار خویش بهره مادی نبرد، اما اثر وی به طور شگفت آوری در میان توده های مردم باقی مانده و از آن روزگار تاکنون موقعیت خود را حفظ کرده است. فردوسی در سال 411 یا 416 درگذشت.عروضی سمرقندی درباره خبر دفن وی نوشته است:

جنازه فردوسی را به دروازه رزان بیرون همی بردند.در آن حال، مذکری [واعظی ] بود در طبران طابران فعلی تعصب کرد و گفت: «من رها نکنم تا جنازه او در گورستان مسلمانان بردند که او رافضی بود. و هر چند مردمان بگفتند با آن دانشمند در نگرفت. درون دروازه باغی بود ملک فردوسی را، او را در آن باغ دفن کردند. امروز هم آنجاست.

بعضی منابع نقل کرده اند: محمود از هند باز می‌گشت و در راه، به دژی استبری رسید و او به پیش‌گاهش نیامد، به خواجه حسن میمندی که در پهلویش راه می‌رفت گفت: سزای او چه باشد؟ به وی چه باید گفت:

اگر جز به کام من آید جواب/
من و گرز و میدان و افراسیاب

خشمش فرو نشست و شگفت زده پرسید، این بیت با چنین شیوایی از کیست؟ میمندی گفت، این بیتی از شاهنامه فردوسی است، شاهنامه خود گنجی‌ست بس بزرگ… محمود از خواجه خواست که هنگام رسیدن به غزنه یادش آورد. حسن چنان کرد و شصت هزار دینار به اشتران گذاشت تا به طوس بفرستند و از آن استاد بزرگ پوزش بخواهند که در این کار دیری و درنگی افتاده است. خواجه حسن کاروانی با اشتران بار نیل(در آن وقت کالای گران بهایی بود که شصت هزار دینار می ارزید) به سوی طوس به راه افتاد. کاروان در راه بود که استاد طوس به بستر بیمار غلطید و سرانجام در گذشت. از یک سوی کاروان نیل محمود به شهر رسید که در سوی، پیکر آن پیر پاک‌زاد را، مویه کنان به سوی گورستان می‌بردند.

هنگامی که دلاور(دختر فردوسی) فردوسی، آیین سوگ پدر را به شایستگی گزارد و به انجام رسانید، فرستادۀ محمود با کاروان‌سالار نزد او رفت، تا پاداش محمودی را بدو سپارد، دختر از پذیرفتن آن سر بر تافت و فرستاده را گفت:
مرا نیازی به این پاداش نیست، به همان سان که پدرم را نبود. این خبر به محمود رسید و محمود گفت آن دارایی را در میانۀ نیشابور و مرو، در مرز طوس کاروان‌سرایی بسازد تا راه‌یان آسوده باشند به آن فرزانۀ یگانۀ روزگار، استاد استادان درود گویند.»(کزازی، 1391، ص: 173)افتتاح آرامگاه فردوسی درساعت 3 بعدازظهر روز جمعه 20 مهرماه 1313  با حضور پهلوی اول و جمعی از مستشرقین و مهمانان صورت گرفت. در جشن هزاره فردوسی،«جمیل زهاوی» شاعرعراقی شعر زیر را سروده بود که در حضور شاه خواند:

هزار است درقبرخود خفته ای/  ولی زنده است آنچه تو گفته ای/  ندانست قدر تو را غزنوی/
  بگو درس گیر از شه پهلوی  

🔹منابع:

1_آذر بیگدلی، لطفعلی بیگ، آتشکدۀ آذر، انتشاراتِ موسسه نشر کتاب، (1337)

2ـ ماسه، هانری، روشن ضمیر، مهدی، فردوسی و حماسۀ ملی،  انتشارات کمیته استادان، (1350)

3- فردوسی، ابوالقاسم، مقدمه-شاهنامۀ (1360)

4ـ صفا، دکتر ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، جلد اول، انتشارات فردوسی، چاپ بیست‌ویکم، تهران، (1379)

5ـ کزازی، دکتر میرجلال‌الدین، فرزند ایران، چاپِ تهران، (1391)

تهیه کننده: علی غلامرضائی مدرس دانشگاه و پژوهشگر تاریخ

تنظیم: مریم کاظم پور



نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

lastnews

در کنفرانس عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اسلامی: ایران به توافق 2015 متعهد است/ادعاهای واهی علیه برنامه‌ هسته‌ای ایران باید خاتمه یابد

محسنی اژه‌ای: فقط کسانی که به خیابان آمدند مجرم نیستند، مشوقان هم مجرم‌اند

روزنامه جمهوری اسلامی: تجمع و اعتراض را می‌توان حق مردم دانست، ولی کشتن این و آن و تخریب اموال عمومی را نمی‌توان به کسانی که قصد اعتراض و اصلاح دارند نسبت داد

طلا سقوط کرد/ آنهایی که طلا خریدند، چقدر زیان دیدند؟

دبیر کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار اعلام کرد؛ صدور مجوز کمیته فقهی برای صندوق وقف پول

واکنش مصطفی نظری به اتفاقات عجیب تیم ملی فوتسال

چرا برخی‌ افراد هرگز به کووید مبتلا نشدند؟

5 بازیکن خطرناک ایران در جام جهانی از دید دیلی میل

بهای خواسته چیست؟

معاون بانک مرکزی اعلام کرد تخلف 6 بانک در سود سپرده/ پرونده یک بانک به هیئت انتظامی رفت

نظرسنجی تازه: اوکراین اولویت آمریکایی‌ها نیست

بیانیه انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران در مورد دستگیری و ممانعت از کار همکارانِ روزنامه‌نگار در بر همان پاشنه همیشگی می‌چرخد

رئیس ستاد کل نیروهای مسلح: هر کشوری برای دفاع از تمامیت ارضی خود نیازمند یک نیروی قدرتمند دفاعی است

چرا مرکز آموزش عالی میراث‌فرهنگی سقوط کرد؟

القاصی: با عناصر دخیل در برهم زدن آرامش روانی جامعه در فضای مجازی برخورد می‌شود

هشدار سالیوان به روسیه نسبت به "عواقب فاجعه‌بار" استفاده از سلاح هسته‌ای در اوکراین

اتوبوس‌های تازه نفس در تهران

گسترش تحریم‌های ژاپن علیه روسیه/صادرات اقلام مرتبط به تسلیحات شیمیایی منع شد

وام 120 میلیاردی پرسپولیس از یک بانک!

شمارش معکوس تا برخورد فضاپیمای "دارت" به یک سیارک ماجرای اصابت عمدی فضاپیمای ناسا به یک سیارک چیست؟

سخنگوی کمیسیون امورداخلی کشور و شوراها: مجلس منتظر اعلام نظر رسمی پزشکی قانونی درباره علت فوت مهسا امینی است

ایده عجیب هلندی‌ها در مسابقات والیبال قهرمانی جهان بانوان

توصیه تهران به اوکراین پس از تصمیم برای کاهش روابط با ایران

واکنش گوترش به اتفاقات اخیر در ایران

بازار اجاره همچنان چشم‌انتظار وعده‌ها!

اقامت مقتدی صدر در ایران لغو نشده است

بررسی تاثیر هوش مصنوعی بر مراقبت‌های بهداشتی اولیه

شناسنامه‌های های قدیمی هر چه سریع تر تعویض شوند/ اعلام چگونگی تغییر نام و نام خانوادگی در شناسنامه

چرا بورس درجا می‌زند؟/ شوک مصنوعی به سهامداران

بررسی تغییرات تیم ملی از سال 2019 تا 2022 اعتماد همزمان کی‌روش به یاران قدیمی و پسران اسکوچیچ

وزیر آموزش و پرورش اعلام کرد احیای دانشگاه جامع فرهنگیان/جمع‌آوری مدارس کانکسی تا پایان سال

تغییر ساعت اجرای طرح ترافیک تهران از امروز

شاخص‌های مدرسه خوب از دید دانش‌آموزان چیست؟

سقوط نفت به پایین‌ترین رکورد هشت ماهه

تویوتا موتور کارخانه خود را در روسیه تعطیل می‌کند؟

لیر صعود می‌کند؟

حمایت رهبران گروه 7 از اوکراین

صدا و سیما تعداد کشته‌شدگان اعتراضات اخیر را اعلام کرد

رژه نیروهای مسلح در اهواز

دلار رکورد جدیدی ثبت کرد

رئیسی در دیدار متخصصان و کارشناسان سیاست خارجی آمریکا: پرونده‌های ایران در آژانس باید مختومه شود/گره توافق به دست کسی باید باز شود که آن گره را زده

معرفی کتاب پاییز فصل آخر سال است

بانویی که 200 نفر را از پای چوبه دار نجات داده است

مطالبات کلزاکاران شوشتر تا هفته آینده پرداخت می‌شود

مسمومیت خانواده مسجدسلیمانی با قرص برنج

فراخوان نخستین مهرواره تئاتر عروسکی «خیال، کتاب، تماشا» منتشر شد

رشته های تئاتر و سینما برای اولین بار در خوزستان برای دختران راه اندازی می‌شود

قلع‌وقمع سازه‌های غیرمجاز در حریم رودخانه جراحی

پیروزی فولاد خوزستان در بازی تدارکاتی

تئاتر" گلوله در گُرده" از شوش وارد دزفول شد