به گزارش صبح ملت نیوز روایت چند نسل از گزارشگران و مجریان فوتبال ایران؛ از مکتب بهمنش و بهرام شفیع تا تحول رسانهای با برنامه نود
فوتبال فقط در زمین بازی نمیشود. برای میلیونها علاقهمند به این رشته، بخشی از جذابیت فوتبال در صدای گزارشگرانی خلاصه شده که سالها با روایت مسابقات، خاطرات مشترکی برای نسلهای مختلف ساختهاند. گاهی یک گل، یک صحنه تاریخی یا حتی یک شکست تلخ، با صدای گزارشگری در حافظه هواداران ماندگار شده است. رسانه ورزشی ایران نیز مانند فوتبال، مسیر پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است؛ از روزگاری که رادیو تنها پنجره شنیدن مسابقات بود تا امروز که شبکههای تلویزیونی، رسانههای اینترنتی و شبکههای اجتماعی، فوتبال را به یک محصول رسانهای شبانهروزی تبدیل کردهاند. در این مسیر، نسلهایی از گزارشگران، مجریان و کارشناسان آمدهاند و رفتهاند. برخی با اصالت صدا، گروهی با قدرت روایت، عدهای با اطلاعات گسترده و بعضی نیز با شیوههای متفاوت اجرا، هویت رسانهای خود را ساختهاند. اما پرسش اصلی این است: آیا همزمان با توسعه فوتبال و گسترش امکانات رسانهای، کیفیت گزارشگری و مجریگری نیز متناسب با انتظارات مخاطب رشد کرده است؟ برای پاسخ به این پرسش باید به گذشته برگردیم.
نسل اول؛ روزگار اصالت صدا و هنر روایت
وقتی از تاریخ گزارشگری ورزشی در ایران صحبت میکنیم، نام عطاءالله بهمنش را نمیتوان نادیده گرفت. او از پیشگامان گزارشگری ورزشی، روزنامهنگاری و نویسندگی در ایران بود و با تسلط بر زبان، اطلاعات گسترده و قدرت توصیف، جایگاهی ماندگار در رسانه ورزشی به دست آورد. گزارشگری در روزگار بهمنش، بهویژه در رادیو، حرفهای دشوار بود. گزارشگر هیچ تصویری در اختیار مخاطب قرار نمیداد و باید با استفاده از واژهها، لحن و قدرت روایت، صحنه مسابقه را در ذهن شنونده بازسازی میکرد. پس از او نیز چهرههایی مانند حبیب روشنزاده، قربانعلی تاری، مسعود اسکویی و بهرام شفیع در شکلگیری فرهنگ گزارشگری و اجرای ورزشی نقش داشتند. بهرام شفیع علاوه بر گزارشگری، با برنامه «ورزش و مردم» به یکی از چهرههای ماندگار تلویزیون ورزشی تبدیل شد. عباس بهروان، جهانگیر کوثری، مجید وارث و اسکندر کوتی نیز از نامهای شناختهشده نسلهای قدیمیتر گزارشگری و اجرای ورزشی هستند. این نسل را نباید صرفاً با معیارهای امروز سنجید. امکانات فنی، دسترسی به اطلاعات فوتبال جهان و ابزارهای تحلیل در آن دوره با شرایط فعلی قابل مقایسه نبود. با این حال، یک ویژگی مشترک در بسیاری از آنها وجود داشت: اهمیت دادن به ادبیات گزارشگری و تلاش برای ایجاد هویت مستقل. مخاطب با شنیدن چند جمله میتوانست گزارشگر را تشخیص دهد. این ویژگی، یکی از ارزشهایی است که در گزارشگری امروز کمتر به چشم میآید.
نسل جدید؛ نقطه عطفی به نام عادل فردوسیپور
از نیمه دوم دهه هفتاد، گزارشگری فوتبال ایران وارد مرحله تازهای شد. گسترش پخش مسابقات فوتبال خارجی و افزایش دسترسی به اطلاعات بینالمللی، زمینه ظهور سبکهای متفاوتی از گزارشگری را فراهم کرد. در این دوره نامهایی مانند جواد خیابانی، عادل فردوسیپور، پیمان یوسفی و پس از آنها مزدک میرزایی بیشتر مورد توجه قرار گرفتند. عادل فردوسیپور اما جایگاه متفاوتی پیدا کرد. او گزارشگری را از یک فعالیت صرفاً توصیفی به روایتی اطلاعاتمحور نزدیک کرد. تسلط به زبان انگلیسی، پیگیری فوتبال اروپا، شناخت بازیکنان و مربیان خارجی و استفاده از آمار و اطلاعات، به گزارشهای او ویژگی متفاوتی میداد. فردوسیپور به مخاطب نشان داد که گزارشگر میتواند علاوه بر روایت اتفاقات زمین، اطلاعاتی فراتر از تصاویر تلویزیونی ارائه کند. البته این تحول را نباید صرفاً محصول یک نفر دانست؛ گزارشگران دیگری نیز در همان دوره در تغییر سبک گزارشگری نقش داشتند. اما فردوسیپور به دلیل ویژگیهای شخصیتی و حضور در برنامههای پرمخاطب، به نماد این تغییر تبدیل شد.
نود؛ برنامهای که فرهنگ مجریگری فوتبال را تغییر داد
اگر قرار باشد از یک نقطه عطف در تاریخ برنامهسازی ورزشی تلویزیون ایران نام ببریم، برنامه نود یکی از نخستین انتخابها خواهد بود. برنامهای که از سال ۱۳۷۸ آغاز شد و بهتدریج از یک برنامه بررسی مسابقات فوتبال فراتر رفت. فردوسیپور در نود فقط مجری نبود؛ تهیهکننده، طراح بخشهای مختلف، پرسشگر و محور اصلی یک ساختار رسانهای بود. نود چند اتفاق مهم را وارد فرهنگ رسانه ورزشی ایران کرد: نخست، تبدیل مجری به یک شخصیت اثرگذار و مطالبهگر. دوم، استفاده گستردهتر از آمار و اطلاعات برای بررسی اتفاقات فوتبال. سوم، طرح پرسشهای چالشی از مدیران، مربیان و مسئولان. چهارم، مشارکت دادن مخاطبان در موضوعات فوتبالی. پنجم، پرداختن به موضوعاتی که پیش از آن کمتر در برنامههای ورزشی تلویزیون مورد توجه قرار میگرفت. مسائلی مانند داوری، قراردادها، مدیریت باشگاهها، مشکلات ساختاری فوتبال و تصمیمات مدیریتی، به موضوع بحث عمومی تبدیل شدند. نود به مخاطب آموخت که فوتبال فقط نتیجه مسابقه نیست؛ فوتبال یک پدیده اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و فرهنگی نیز هست. تأثیر مهمتر این برنامه در حوزه مجریگری بود. پس از نود، انتظارات مخاطبان از مجری برنامه فوتبالی تغییر کرد. دیگر صرفاً اجرای روان و معرفی مهمان کافی نبود. مخاطب از مجری انتظار داشت سؤال بپرسد، پیگیری کند و در برابر پاسخهای کلیشهای متوقف نشود. البته نود نیز خالی از اشکال نبود. گاهی شیوه مواجهه مجری با مهمانان یا تبدیل برخی گفتوگوها به مجادله، محل بحث قرار میگرفت. با همه اینها، تأثیر این برنامه بر فرهنگ رسانهای فوتبال ایران قابل انکار نیست. پس از پایان نود نیز تلویزیون نتوانست بهراحتی جای خالی برنامهای با آن میزان نفوذ و اعتبار را پر کند. این موضوع نشان میدهد که ساختن یک برنامه ماندگار، فقط به استودیو، بودجه، مجری مشهور و مهمانان سرشناس وابسته نیست؛ پشت آن باید یک اندیشه رسانهای و ساختار حرفهای وجود داشته باشد.
فردوسیپور و تمایلات رنگی؛ علاقه شخصی یا مسئولیت حرفهای؟
یکی از بحثهای همیشگی درباره فردوسیپور، موضوع تمایلات رنگی او بوده است. بخشی از هواداران استقلال در سالهای مختلف نسبت به برخی گزارشها، اظهارنظرها و نوع مواجهه او با اتفاقات مربوط به این باشگاه انتقاد داشتهاند. در مقابل، گروهی از مخاطبان چنین برداشتی را قبول ندارند و معتقدند عملکرد حرفهای فردوسیپور را باید جدا از تصور هواداران بررسی کرد. در این موضوع باید از قضاوتهای قطعی و بدون سند فاصله گرفت. هیچکس را نمیتوان صرفاً به دلیل یک جمله یا یک واکنش به جانبداری متهم کرد. اما این بحث یک مسئله مهمتر را پیش روی رسانه ورزشی قرار میدهد: آیا گزارشگر و مجری میتواند علاقه شخصی به یک باشگاه داشته باشد، اما در جایگاه حرفهای خود بیطرف بماند؟ پاسخ مثبت است؛ اما این بیطرفی باید در عمل دیده شود. اگر مجری برای یک تیم با حساسیت بیشتری سؤال میپرسد، باید همین حساسیت را در مواجهه با تیم رقیب نیز نشان دهد. اگر یک اشتباه داوری را برای استقلال برجسته میکند، باید اشتباه مشابه علیه پرسپولیس را نیز به همان اندازه بررسی کند. بیطرفی به معنای نداشتن علاقه نیست؛ به معنای اجازه ندادن به علاقه شخصی برای تأثیرگذاری بر مسئولیت حرفهای است.
نسل حدفاصل؛ از مزدک میرزایی تا محمدرضا احمدی
پس از نسل تحولساز دهه هفتاد، گروه دیگری از گزارشگران و مجریان وارد عرصه شدند که نقش مهمی در تثبیت و توسعه گزارشگری تلویزیونی داشتند. مزدک میرزایی، پیمان یوسفی، علیرضا علیفر، محمد سیانکی، رضا جاودانی و محمدرضا احمدی از جمله چهرههایی هستند که میتوان در این دوره مورد بررسی قرار داد. مزدک میرزایی با سبک نسبتاً آرام، اطلاعات مناسب و تسلط بر مسابقات فوتبال، جایگاه مشخصی پیدا کرد. او در گزارش مسابقات خارجی، بهویژه فوتبال اروپا، از ظرفیت اطلاعاتی خوبی برخوردار بود. پیمان یوسفی نیز از مجریان و گزارشگرانی است که توانایی اجرای برنامههای زنده و گزارش مسابقات را به نمایش گذاشته است. علیرضا علیفر با سبک خاص خود، از جمله چهرههایی است که حتی مخالفانش نیز نمیتوانند بهراحتی از کنار هویت متمایز گزارشگری او عبور کنند. محمد سیانکی نیز سالها در گزارش مسابقات فوتبال حضور داشته و سبک خاصی در روایت بازیها پیدا کرده است. محمدرضا احمدی از چهرههای شناختهشده نسل متأخر گزارشگری تلویزیون است. او در اجرا و گزارش مسابقات مختلف، بهویژه دیدارهای ملی، حضور داشته و به یکی از صداهای آشنای فوتبال تلویزیونی تبدیل شده است. البته این گروه را نباید یک نسل کاملاً یکدست دانست. زمان ورود، سبک گزارشگری و نوع فعالیت آنها تفاوتهایی دارد؛ اما وجه مشترکشان این است که در دورهای فعالیت کردند که گزارشگری فوتبال از حالت سنتی فاصله گرفته بود و مخاطب به اطلاعات بیشتر و روایت متفاوتتر عادت کرده بود.
رادیو؛ مدرسهای که نباید فراموش شود
یکی از اشتباهات در بررسی تاریخ رسانه ورزشی ایران، تمرکز بیش از اندازه بر تلویزیون است؛ درحالیکه رادیو در شکلگیری فرهنگ گزارشگری فوتبال نقش بسیار مهمی داشته است. گزارشگری رادیویی به دلیل فقدان تصویر، مهارتهای خاصی میطلبد. گزارشگر باید بتواند بدون اتکا به تصویر، موقعیت بازیکنان، مسیر توپ، آرایش تیمها و اتفاقات مسابقه را برای شنونده ترسیم کند. در واقع، او باید با کلمات تصویری بسازد که مخاطب بتواند آن را در ذهن خود ببیند. این کار به دایره واژگان گسترده، تمرکز، شناخت فنی و قدرت توصیف نیاز دارد. در نسلهای قدیمی، عطاءالله بهمنش و مسعود اسکویی از چهرههای شناختهشده رسانه ورزشی رادیو بودند. در نسلهای بعدی نیز گویندگان و مجریان متعددی در رادیو ورزش و برنامههای ورزشی شبکههای رادیویی فعالیت کردند. اما مسئله مهم این است که رادیو نباید فقط بهعنوان سکوی ورود به تلویزیون شناخته شود. رادیو یک رسانه مستقل است و گزارشگری آن نیز باید هویت حرفهای مستقلی داشته باشد.
حافظ کاظمزاده؛ از رادیو تا قاب تلویزیون
حافظ کاظمزاده یکی از نمونههای قابل توجه انتقال تجربه میان دو رسانه است. او سابقه فعالیت در برنامههای رادیویی ورزشی را دارد و در برنامههایی مانند «صبح و ورزش» و «هوادار» حضور داشته است. حضور او در تلویزیون و سپردن اجرای فصل سیزدهم فوتبال ۱۲۰ به وی، نمونهای از انتقال تجربه رادیویی به قاب تلویزیون است. اهمیت این مسیر در آن است که گوینده رادیو پیش از ورود به تلویزیون، با ضرورت ارتباط کلامی، مدیریت زمان، انتقال اطلاعات و حفظ تمرکز آشنا شده است. البته موفقیت در رادیو الزاماً به معنای موفقیت در تلویزیون نیست. اجرای تلویزیونی علاوه بر مهارتهای کلامی، به شناخت تصویر، ارتباط چشمی، مدیریت استودیو و تسلط بر زبان بدن نیز نیاز دارد.
حمید محمدی؛ از گویندگی اخبار ورزشی تا فوتبال ۱۲۰
حمید محمدی نیز نمونه دیگری از این مسیر حرفهای است. او از چهرههایی است که مخاطبان قدیمی تلویزیون، فعالیتش را با گویندگی اخبار ورزشی به یاد میآورند. حضور در برنامه نود، اجرای فوتبال ۱۲۰ و سپس فعالیت در بخشهای مختلف رسانه ورزشی، مسیر حرفهای او را شکل داده است. مسیر محمدی یک نکته مهم دارد: گویندگی خبر ورزشی میتواند زمینه مناسبی برای ورود به اجرای برنامههای تخصصی فوتبال باشد؛ زیرا گوینده خبر با ساختار خبر، صحت اطلاعات، تلفظ نامها و ضرورت انتقال دقیق محتوا آشناست. البته مجری فوتبال باید علاوه بر مهارت خبری، شناخت عمیقتری از خود فوتبال داشته باشد.
رادیو؛ سکوی پرتاب یا مدرسه تخصصی گزارشگری؟
این پرسش باید جدی گرفته شود. رادیو در گذشته برای بسیاری از گزارشگران، محل شکلگیری شخصیت حرفهای بود. گزارشگر رادیویی مجبور بود اطلاعات مسابقه را پیش از شروع جمعآوری کند، بازیکنان و مربیان را بشناسد، اتفاقات زمین را بدون کمک تصویر توصیف کند و در لحظات حساس مسابقه تمرکز خود را حفظ کند. امروز باید بررسی کنیم که آیا رادیو همچنان چنین جایگاهی دارد یا صرفاً به یکی از مسیرهای ورود به تلویزیون تبدیل شده است. نسل جدید رادیو نیز نیازمند توجه بیشتری است. در کنار چهرههایی مانند حافظ کاظمزاده و حمید قاسمی، نامهایی مانند آرش اسدی و مهرزاد عطاران نیز در بررسی فعالیتهای رادیویی قابل پیگیری هستند. البته باید میان گزارشگر فوتبال، گوینده خبر، مجری برنامه ورزشی و گزارشگر سایر رشتهها تفاوت گذاشت. صرف حضور در رادیو ورزش به معنای گزارشگر فوتبال بودن نیست. رسانه ورزشی باید برای نیروهای رادیویی نیز فرصت دیده شدن و پیشرفت فراهم کند.
پایان قسمت اول؛ تغییر نسل کافی نیست
مرور تاریخ گزارشگری فوتبال ایران نشان میدهد که هر نسل، بخشی از فرهنگ رسانهای این ورزش را شکل داده است.نسل قدیم به گزارشگری اصالت و هویت صوتی بخشید. نسل بعدی اطلاعات و روایت متفاوت را وارد این حرفه کرد و برنامه نود نیز انتظارات مخاطب از مجریگری را تغییر داد. رادیو نیز در تمام این سالها، نقشی اساسی در تربیت و پرورش نیروهای رسانهای داشته است. اما امروز مسئله فقط تغییر نسل نیست. پرسش این است که آیا گزارشگران و مجریان جدید توانستهاند از تجربه نسلهای گذشته عبور کنند و استانداردهای بالاتری بسازند؟ آیا شهرت، جای تخصص را گرفته است؟ آیا هیجان بر دانش غلبه کرده است؟ آیا مجری فوتبال هنوز نماینده پرسشهای مخاطب است یا گاهی خود به مهمترین موضوع برنامه تبدیل میشود؟ پاسخ این پرسشها را باید در عملکرد امروز رسانه ورزشی جستوجو کرد. در قسمت دوم، فوتبال برتر، شبهای فوتبالی، محمدحسین میثاقی، مهدی توتونچی، مجریان غیرورزشی، کارشناسان فوتبال و مسئله تمایلات رنگی را زیر ذرهبین خواهیم برد.
انتهای پیام
