محمد اسکندری
استان خوزستان با جمعیتی بالغ بر ۴.۷ میلیون نفر و ۶۰ بیمارستان فعال، یکی از پرتراکم‌ترین شبکه‌های بهداشتی کشور را دارد. با این حال، بررسی ساختار نظام سلامت استان نشان می‌دهد که خوزستان فاقد یک بیمارستان ارجاع سطح سه (Tertiary Referral Center) جامع و چندتخصصی است که بتواند پاسخگوی نیازهای پیچیده درمانی جمعیت خود باشد.
آمارهای رسمی دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز تصویری نگران‌کننده ارائه می‌دهند. در سال گذشته، ۵.۴ میلیون نفر (تقریباً هر شهروند خوزستانی یک بار) برای دریافت خدمات درمانی به مراکز تحت پوشش این دانشگاه مراجعه کرده‌اند. از این میان، ۴۳۹ هزار نفر بستری و ۲.۳ میلیون مراجعه سرپایی ثبت شده است. تنها در بیمارستان گلستان اهواز، سالانه بیش از ۲۱۴ هزار بیمار به درمانگاه‌های تخصصی و فوق‌تخصصی مراجعه می‌کنند، علاوه بر حدود ۱۰۰ هزار بیمار اورژانسی و ۲۵ هزار بیمار بستری که سالانه ثبت می‌شود.
حجم مراجعات در سطح دانشگاه اهواز به تنهایی گویای فشار سنگین بر زیرساخت های موجود است: ۴.۲ میلیون مراجعه درمانگاهی، ۱.۸ میلیون مراجعه اورژانسی و ۳۶۱ هزار بستری در ۴۰ بیمارستان تحت پوشش این دانشگاه ثبت شده است.
شاید مهم‌ترین شاخص برای اثبات فقدان یک مرکز ارجاع سطح سه جامع در خوزستان، آمار مهاجرت درمانی باشد.
مطالعه‌ای درباره بیماران اعزامی به تهران نشان می‌دهد که از ۳۹۲ بیمار اعزامی مبتلا به اختلالات دیسک بین مهره‌ای، ۲۳۳ بیمار (۶۲.۶ درصد) از استان خوزستان بوده‌اند – بیشترین فراوانی در میان تمام استان‌های کشور که این بیماران با احتساب اعزام‌های مجدد، ۶۱۸ بار مراجعه به تهران داشته‌اند.
این آمار تنها یک نمونه از مهاجرت درمانی گسترده از خوزستان است. رئیس انجمن قلب خوزستان نیز اخیراً اعلام کرده که هدف اصلی این انجمن «پایان مهاجرت بیماران قلبی از خوزستان» است و تصریح کرده که بیماران به دلیل «کمبود امکانات یا کمبود سطح فنی در استان» به استان‌های مجاور یا تهران مسافرت می‌کنند.
وضعیت موجود نشان می‌دهد که خدمات فوق‌تخصصی در خوزستان به صورت پراکنده و تک محوری ارائه می‌شود و اینگونه خدمات در قالب یک مرکز ارجاع سطح سه جامع ارائه نمی‌گردد.
بیمارستان بقایی ۲ اهواز به عنوان «قطب اصلی درمان سرطان در جنوب غرب کشور» شناخته می‌شود. با این حال، این مرکز تنها بر هماتولوژی و انکولوژی متمرکز است و گزارش‌ها حاکی از آن است که بیمارانش برای دریافت خدمات کاردرمانی به بیمارستان گلستان ارجاع داده میشوند. مشکل جدی‌تر، جانمایی نامناسب این بیمارستان است: یک فوق تخصص سرطان کودکان شاغل در این مرکز هشدار داده که بیمارستان «در مجاورت یک پادگان نظامی» قرار دارد و سه بار به دلیل حملات جنگی تخلیه شده است. او تأکید کرده که «مرکز درمان سرطان باید در کنار یک بیمارستان جامع با دسترسی به تمامی تخصص‌ها و در محدوده شهری قرار داشته باشد».
در سطح استان، بیمارستان گلستان اهواز با ۲۱۴ هزار مراجعه درمانگاهی در سال، عملاً نقشی فراتر از ظرفیت خود ایفا می‌کند و تنها مرکزی است که طیف گسترده‌ای از تخصص ها و پاراکلینیک را ارائه می‌دهد اما این بیمارستان نیز به دلیل حجم بالای مراجعین، با مشکلات جدی مواجه است. در یک ماه اخیر، به دلیل تکمیل ظرفیت بیمارستان ابوذر، ۴۵ تخت اضافی به صورت اضطراری در بخش‌های مختلف گلستان برای کودکان مبتلا به بحران تنفسی ایجاد شد.
استان خوزستان از نظر شاخص‌های زیرساختی نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارد. نسبت تخت بیمارستانی به ازای هر هزار نفر جمعیت در خوزستان ۱.۳ تخت است، در حالی که میانگین کشوری ۱.۶ تا ۱.۷ تخت است. به عبارت دیگر، خوزستان با کمبود ۱۵۰۰ تخت بیمارستانی نسبت به متوسط کشوری مواجه است.
نسبت پرستار به تخت نیز در خوزستان کمتر از میانگین کشوری است. این کمبود نیروی انسانی، به ویژه در تخصص‌هایی مانند ماما و متخصص زنان و زایمان، مشکلات جدی ایجاد کرده است.
چرا وجود یک مرکز ارجاع سطح سه جامع در استان خوزستان ضروری است؟
۱. کاهش مهاجرت درمانی و هزینه‌های تحمیلی
آمار مهاجرت درمانی به تهران و استان‌های مجاور نشان می‌دهد که نظام سلامت خوزستان سالانه هزینه‌های سنگینی را به بیماران و بیمه‌ها تحمیل می‌کند. یک مرکز ارجاع سطح سه جامع می‌تواند بخش عمده‌ای از این بار را از دوش بیماران و نظام سلامت بردارد.
۲. یکپارچگی خدمات و بازخورد مؤثر
در نظام ارجاع فعلی، بیمار برای دریافت خدمات مختلف مجبور به مراجعه به مراکز متعدد است. یک مرکز جامع سطح سه، با تجمیع تخصص‌ها و زیرساخت های پاراکلینیک، امکان مدیریت یکپارچه بیمار و ارائه بازخورد کامل به پزشک خانواده را فراهم می‌کند.
۳. رفع مشکل تخلیه مکرر بیماران خاص
بیمارستان بقایی ۲ که قطب درمان سرطان در جنوب غرب کشور است، به دلیل مجاورت با پادگان نظامی سه بار تخلیه شده و بیماران سرطانی و پیوندی ناچار به ترک روند درمان خود شده‌اند. یک مرکز ارجاع سطح سه جامع با جانمایی استاندارد می‌تواند این مشکل ساختاری را حل کند.
۴. جذب و نگهداشت متخصصان
مشکل کمبود متخصص در سطح سه خوزستان، ریشه در نبود یک مرکز جذاب و مجهز دارد. ایجاد یک بیمارستان ارجاع سطح سه جامع با استانداردهای بین‌المللی، می‌تواند به عنوان یک قطب جذب نیروی انسانی متخصص عمل کند.
خوزستان، استانی با ۴.۷ میلیون نفر جمعیت، ۶۰ بیمارستان و سالانه میلیون‌ها مراجعه درمانی، فاقد یک بیمارستان ارجاع سطح سه جامع است که بتواند تمامی ابعاد خدمات فوق‌تخصصی را به صورت یکپارچه ارائه دهد. آمار مهاجرت درمانی – به ویژه ۶۲.۶ درصد بیماران اعزامی دیسک کمر از خوزستان – و تخلیه مکرر تنها مرکز تخصصی سرطان استان، گواهی بر این خلأ ساختاری است.
ایجاد یک بیمارستان ارجاع سطح سه جامع در اهواز، با تجهیزات پاراکلینیک کامل، تیم چندتخصصی منسجم و جانمایی استاندارد و ایمن، نه یک انتخاب لوکس بلکه یک ضرورت انکارناپذیر برای نظام سلامت خوزستان است.
