محمد اسکندری
روزنامه نگار حوزه سلامت
بیمار عراقی از بصره، تنها با یک ساعت رانندگی می‌تواند به اهواز برسد اما امروز برای جراحی قلب، به استانبول پرواز می‌کند. این تصویر، خلاصه‌ای است از یک شکست استراتژیک که در سکوت آماری، هر سال عمیق‌تر می‌شود.
معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز اعلام کرده که خوزستان ظرفیت پذیرش سالانه ۵۰ هزار گردشگر سلامت را دارد اما عملکرد واقعی استان، تنها ۶ هزار بیمار عراقی در سال گذشته بوده است. این یعنی خوزستان کمتر از ۱۲ درصد از ظرفیت خود را فعال کرده است.
در مقیاس ملی، آمارها عمق فاجعه را نشان می‌دهند: بر اساس داده‌های دولت عراق، سالانه ۳.۵ میلیون عراقی برای زیارت و درمان به ایران سفر می‌کنند. حدود ۷۵ درصد از بیماران عراقی که به دنبال درمان خارج از کشور هستند، ایران را انتخاب می‌کنند اما سهم خوزستان از این بازار عظیم، تنها ۶ هزار نفر است؛ یعنی کمتر از نیم درصد کل متقاضیان درمان که مقصد را ایران انتخاب کرده‌اند.
صنعت گردشگری سلامت در جهان، بازاری ۱۳۰ میلیارد دلاری است و بعد از صنعت انرژی و فناوری‌های نوین، سومین بازار با ارزش افزوده بسیار بالا در جهان است. رئیس کمیسیون حقوقی اتاق بازرگانی ایران صریحاً هشدار داده که بخش عمده‌ای از بازار پردرآمد گردشگری سلامت عراق به ترکیه و هند واگذار شده است. این در حالی است که به گفته رئیس کمیسیون گردشگری اتاق ایران، خدمات درمانی در ترکیه و هند ارزان‌تر از ایران نیست اما این کشورها با بازاریابی مستقیم در مبدأ عراق، اعتماد بیماران را جلب کرده‌اند.
دکتر مهران حق‌پرست، مدیر سابق گردشگری سلامت دانشگاه علوم پزشکی اهواز، سال‌ها پیش اعلام کرده بود که توریسم درمانی در خوزستان ۱۵ میلیون دلار ارزآوری داشته است. این رقم، در قیاس با بازار ۱۳۰ میلیارد دلاری جهانی، کمتر از یک هزارم درصد است.
تصویر زیرساخت درمانی استان، تصویری از یک نظام فرسوده است. نسبت پرستار به تخت فعال در بیمارستان‌های اهواز ۰.۸ و در سطح استان ۰.۶ است؛ در حالی که متوسط کشوری ۱.۲ تا ۱.۳ است. این شکاف، برخی بخش‌های تخصصی و فوق‌تخصصی را در آستانه تعطیلی قرار داده است.
نظام درمان خوزستان در یک «چرخه تکراری افتتاح، هشدار و کمبود» گرفتار شده است. گزارش‌های میدانی از ازدحام بیماران، ظرفیت محدود بیمارستان‌ها و فشار مزمن بر نظام درمانی استان حکایت می‌کنند. در چنین شرایطی، پذیرش بیمار بین‌المللی، نه یک فرصت اقتصادی بلکه یک فشار مضاعف بر زیرساختی است که همین حالا زیر بار نیازهای داخلی خم شده است.
پروژه پردیس سلامت اهواز در زمینی به مساحت ۱۹.۷ هکتار و در سه فاز تعریف شده است: فاز اول شامل کلینیک، پاراکلینیک، هتل و داروخانه؛ فاز دوم شامل بیمارستانی با ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ تخت و هایپر؛ و فاز سوم شامل سایت مسکونی و خانه‌های پرسنل و افراد است. شهرداری اهواز سال‌هاست که از تدوین اسناد فراخوان و جذب سرمایه‌گذار بخش خصوصی خبر می‌دهد اما این پروژه همچنان در مرحله اسناد و جلسات باقی مانده است.
سرپرست فرمانداری اهواز خود اذعان کرده که سرمایه‌گذاری‌های کلان دولتی در ادوار مختلف، به توسعه پایدار منجر نشده است و باید به سمت جلب مشارکت مردمی گام برداشت.
ایران در توسعه ربات جراحی بومی «سینا» به پیشرفت‌هایی رسیده است. این ربات با قیمت ۱.۲ میلیون دلار در مقایسه با ۳ میلیون دلار داوینچی، مزیت قیمتی قابل توجهی دارد. ابزارهای ۵ میلی‌متری آن در مقایسه با ۸ تا ۱۲ میلی‌متری داوینچی، تهاجم کمتری ایجاد می‌کند. سفارش خرید ۱۲ ربات سینا توسط اندونزی نشان می‌دهد که این فناوری پتانسیل صادراتی دارد اما این فناوری هنوز به استان خوزستان راه نیافته است و جراحان زبردست این استان با این فناوری جدید و بومی آشنایی نداشته یا حداقل آگاهی را دارند.
چرا بیمار عراقی اهواز را انتخاب نمی‌کند؟ پاسخ در یک جمله خلاصه می‌شود: بیمار عراقی اهواز را نمی‌شناسد. نه به این دلیل که خدمات وجود ندارد بلکه به این دلیل که هیچ صدای منسجمی از کیفیت خدمات خوزستان به بازار عراق نمی‌رسد. بیمار عراقی در بصره، تبلیغات بیمارستان‌های استانبول و دهلی را می‌بیند اما هیچ پیام مستقیمی از اهواز دریافت نمی‌کند. در غیاب بازاریابی مستقیم در مبدأ و پلتفرم ارتباطی شفاف، بیمار عراقی ناچار به انتخاب مقاصدی است که برایش تبلیغ می‌کنند.
سه اقدام فوری، سه نتیجه قابل اندازه‌گیری
نخست، راه‌اندازی دفتر بازاریابی مستقیم در بصره و کویت که اتاق بازرگانی ایران از برنامه اعزام هیات‌های تخصصی شامل بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها و تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی به عراق خبر داده است. خوزستان باید پیشگام این حرکت باشد، نه دنباله‌رو.
نتیجه قابل اندازه‌گیری: افزایش ۳۰ درصدی بیماران خارجی پذیرش‌شده در سال اول.
دوم، عملیاتی‌سازی فاز اول پردیس سلامت. فاز اول شامل کلینیک، هتل و داروخانه، نیازمند بیمارستان ۱۰۰۰ تختی نیست. این فاز می‌تواند در کوتاه‌مدت، زیرساخت هتلینگ پزشکی و پذیرش سرپایی را فراهم کند.
نتیجه قابل اندازه‌گیری: افزایش ۴۰ درصدی ظرفیت پذیرش سرپایی.
سوم، استقرار سامانه یکپارچه پذیرش بیماران بین‌المللی با قابلیت صدور ویزای درمانی الکترونیک. بدون رفع مانع ویزا، هر سرمایه‌گذاری دیگری در جا می‌زند.
نتیجه قابل اندازه‌گیری: کاهش زمان صدور ویزای درمانی به کمتر از ۴۸ ساعت.
خوزستان در همسایگی مهم‌ترین بازار سلامت منطقه نشسته است. ۳.۵ میلیون عراقی سالانه به ایران سفر می‌کنند اما کمتر از نیم درصدشان وارد خوزستان می‌شوند. بازار ۱۳۰ میلیارد دلاری گردشگری سلامت، سهم ایران از آن ناچیز و سهم خوزستان از آن ایران ناچیزتر است.
این یک غفلت استراتژیک است، نه یک کمبود منابع، ظرفیت ۵۰ هزار نفری وجود دارد؛ پزشکان متخصص وجود دارند؛ پروژه شهرک سلامت تعریف شده است ولی آنچه غایب است، اراده‌ای منسجم برای حرکت از «گزارش» به «عملکرد» است. بیمار عراقی از بصره، هنوز منتظر است اما برای همیشه منتظر نمی‌ماند.
